Filozofia w świecie i filozofia światowa

Nie można sobie chyba wyobrazić lepszego miejsca na zjazd filozofek i filozofów z całego świata niż Ateny – miasto, w którym narodziła się uprawiana przez nich dyscyplina wiedzy. Organizatorzy Kongresu zadbali o to, by jego uczestnicy mogli poznać historyczne miejsca związane z filozofią. Uroczystość otwarcia Kongresu zorganizowana została w odeonie Heroda Attyka na Akropolu, a sesje specjalne odbywały się na terenach, na których mieściły się Akademia Platońska i Liceum Arystotelesa. Na obrady pozostałych sekcji, wykłady plenarne i dyskusje okrągłego stołu przeznaczone zostały sale wykładowe i seminaryjne, a także pomieszczenia bibliotek znajdujące się w ośmiopiętrowym budynku School of Philosophy w kampusie uniwersyteckim. Z ostatniego piętra tego budynku roztaczał się piękny widok na część Aten, na morze i okoliczne wzniesienia.

Konferencje Jaspersowskie organizowane przy odbywających się co pięć lat światowych kongresach filozofii mają już długą tradycję. Za każdym razem gromadzą sporą liczbę uczestników z różnych stron świata. W tegorocznej konferencji najliczniejszą grupę stanowili Japończycy. Wielu uczestników przybyło też z Niemiec. Prócz tego w konferencji brali udział filozofki i filozofowie z Węgier, Kanady, USA, Francji, Włoch, Turcji, a także RPA i Indii. Z Polski przyjechało pięcioro uczestników: piszące te słowa, Czesława Piecuch, Bolesław Andrzejewski i Maciej Urbanek.

Choć zainteresowanie filozofią Jaspersa trwa nieprzerwanie od dziesiątek lat, to wciąż odkrywane są ciekawe wątki i aspekty bogatej i wielowarstwowej twórczości tego wybitnego myśliciela. Przede wszystkim te związane z rozwijaną przez niego od czasów narodowego socjalizmu filozofią światową. Wówczas to Jaspers, żyjąc w państwie nazistowskim jak w więzieniu zwrócił się ku innym kulturom, głównie ku filozofiom i religiom Dalekiego Wschodu – buddyzmowi i konfucjanizmowi. Zaczął rozwijać koncepcję filozofii światowej wykraczającej ponad podziały narodowe i kulturowe, stwarzającej podstawy dla powstania nowej wspólnoty zjednoczonej ludzkości. Zarówno idea takiej wspólnoty, jak i łącząca się z nią idea uniwersalnej komunikacji stanowiły przedmiot rozważań wielu uczestników konferencji. Japończycy podejmowali je w odniesieniu do teraźniejszych problemów, takich jak skutki katastrofy elektrowni atomowej Fukushima, czy szerzej problemu energii atomowej. Wskazywali także na to, że u podstaw podziwianego na całym świecie zdyscyplinowanego zachowania Japończyków w czasie trzęsienia ziemi w 2012 roku leży myślenie w kategoriach wspólnotowych.

Filozofia światowa była także tematem wystąpień prelegentów z krajów europejskich – Niemców i Francuzów. Niektórzy, podobnie jak filozofowie z Japonii, lokowali tę problematykę w kontekście współczesnych problemów ludzkości, takich jak globalna zmiana klimatu. Inni prelegenci zwracali uwagę na wyjątkowość pojęcia „epoka osiowa” stosownego przez Jaspersa dla określenia kluczowego momentu rozwoju ludzkości, kiedy to w wielu miejscach świata pojawiły się jednocześnie podobne idee.

Zwrócenie się Jaspersa ku innym kulturom prócz globalnego spojrzenia na świat miało także inną konsekwencję. Jak pokazał jeden z prelegentów w swoim wystąpieniu, Jaspersowi znacznie łatwiej przychodziło porozumienie z przedstawicielami buddyzmu i konfucjanizmu niż chrześcijaństwa.

Ciekawą kwestią było zagadnienie tłumaczeń kluczowych pojęć Jaspersowskiej filozofii na język japoński, który podlega zupełnie innym regułom gramatycznym niż język niemiecki. Szczególną uwagę poświęcono japońskiemu odpowiednikowi pojęcia ogarniającego. Pojęcie to oparte jest na neologizmie sprawiającym kłopoty interpretacyjne także wówczas, gdy nie chodzi o jego przekład na inny język.

Prelegenci z USA i Kanady chętnie podejmowali w swoich wystąpieniach problematykę polityczną, przede wszystkim związaną z demonami wywołanymi przez narodowy socjalizm: zagładą Żydów i zbrodniami przeciw ludzkości. Problem ten był omawiany głównie na gruncie pism politycznych uczennicy Jaspersa Hannah Arendt. Podejmowano go między innymi w odniesieniu do zrealizowanego w 2012 roku filmu Margerethe von Trotta Hannah Arendt. Film poświęcony jest  okresowi życia tej wybitnej myślicielki, w którym próbowała ona zrozumieć działanie Niemców pod rządami narodowych socjalistów. W efekcie przemyśleń prowadzonych przez nią w tym okresie powstała znana praca Arendt o banalności zła. W politycznych pismach Jaspersa kwestia ta też była bardzo często podejmowana. Jaspers, podobnie jak Arendt, dociekał powodów, dla których tak niewielu Niemców przeciwstawiało się zabijaniu, jak to określał „naszych żydowskich współbraci”.

W innych wystąpieniach prelegenci porównywali Jaspersa z Heideggerem, Husserlem, neokantystami, Jüngerem i Jungiem, myślicielami, z którymi łączyły go różnego rodzaju relacje. Niekiedy zestawienia te przynosiły bardzo nieoczekiwane rezultaty, jak choćby wykazanie istnienia kilku podobieństw między Jaspersowskim a Husserlowskim rozumieniem pojęcia egzystencji.

Tematem przewodnim wielu wystąpień była problematyka związana z twórczością Japsersa w okresie, kiedy był psychiatrą. Podejmowano problem choroby psychicznej w szerokim kontekście zdrowia i choroby oraz zerwania komunikacji następującego w wyniku choroby. Zastanawiano się nad wątkami irracjonalnymi zawartymi w Allegemeine Psychopathologie oraz nad zastosowanym w nim metodologicznym pluralizmem. Odkrywano znaczenia, jakie w naukowym a potem w filozoficznym okresie twórczości Jaspersa miało rozumienie.

Jeszcze inną grupą wystąpień były te, w których rozważano klasyczne problemy filozoficzne, jak wolność czy prawda. Ciekawe było postawienie tych problemów w perspektywie homo universus.

Duże zainteresowanie wzbudziły wystąpienia nawiązujące do jednego z tematów przewodnich konferencji a mianowicie filozofii jako drogi życiowej. Odnoszono się w nich do praktycznych aspektów koncepcji Jaspersa.  Punktem wyjścia rozważań na ten temat był tekst Jaspersa noszący w polskim przekładzie tytuł O tragiczności a w języku angielskim Tragedy is not Enough. Wskazywano na to, że tragedia, w obliczu której staje człowiek, może zostać przez niego twórczo przepracowana a jej pokonanie pozwala przekroczyć mu siebie i przezwyciężyć swoją skończoność. W nurcie filozofii praktycznej podjęta była kwestia stosunku Jaspersa do Leonarda da Vinci, który był dla niego wzorem twórczego spełniania.

Na koniec należy wspomnieć o referacie poświęconym projektowi wydawniczemu realizowanemu w Oldenburgu – mieście rodzinnym Jaspersa oraz w Heidelbergu – mieście, z którym związał  on dużą część swojego zawodowego życia. Od 2012 roku naukowcy z tych dwóch ośrodków naukowych pracują nad krytycznym wydaniem dzieł Jaspersa.

Jak widać z tego pobieżnego przeglądu najważniejszych wątków podejmowanych w wystąpieniach i dyskusjach w czasie konferencji, twórczość Jaspersa wciąż budzi żywe zainteresowanie i jest źródłem inspiracji dla badaczy z całego świata.

Iwona Alechnowicz-Skrzypek, Dorota Barcik